VN30 và VN30F: Vì sao cùng một thị trường nhưng giá lại khác nhau?

Khi giao dịch phái sinh, nhà đầu tư có thể thấy giá VN30F thường di chuyển khá sát chỉ số VN30 nhưng hiếm khi hoàn toàn bằng nhau. Có thời điểm VN30F cao hơn VN30, nhưng cũng có lúc thấp hơn hàng chục điểm. 

Vậy giá VN30F được hình thành như thế nào? VN30 quyết định giá hợp đồng tương lai hay chính những người đang Long và Short trên thị trường quyết định?

Để trả lời câu hỏi này, cần phân biệt giữa giá tài sản cơ sở, giá hợp lý của hợp đồng tương lai và giá giao dịch thực tế.

VN30 là “mỏ neo” của giá VN30F

Hợp đồng tương lai VN30 sử dụng chỉ số VN30 làm tài sản cơ sở. Vì vậy, biến động của VN30 là một trong những yếu tố quan trọng nhất ảnh hưởng đến giá VN30F.

Tuy nhiên:

Giá VN30F ≠ Điểm số VN30

Ví dụ:

• VN30: 2.000 điểm
• VN30F1M: 2.006 điểm
• Chênh lệch: +6 điểm

Khoảng chênh lệch giữa giá hợp đồng tương lai và tài sản cơ sở được gọi là Basis:

Basis = Giá Futures − Giá Spot

Trong ví dụ trên, Basis của VN30F là +6 điểm.

CME Group cũng sử dụng quan hệ giữa giá futures và spot để giải thích basis của hợp đồng tương lai chỉ số.

Giá hợp lý của VN30F được xác định như thế nào?

Về lý thuyết, giá hợp đồng tương lai có thể được xác định dựa trên mô hình Cost of Carry.

Ở dạng đơn giản:

Fair Value ≈ Giá Spot + Chi phí tài trợ − Thu nhập từ cổ tức

Hay:

F = S × e^((r − q)T)

Trong đó:

F là giá futures hợp lý; S là giá tài sản cơ sở; r là lãi suất; q là tỷ suất cổ tức kỳ vọng và T là thời gian còn lại tới ngày đáo hạn.

Cách tiếp cận này cũng phù hợp với tài liệu nền hiện có của Phaisinh.online, trong đó giá hợp lý của futures được giải thích dựa trên giá tài sản cơ sở, chi phí lãi vay và cổ tức.

Tuy nhiên, Fair Value chỉ là giá trị lý thuyết, không phải mức giá mà thị trường bắt buộc phải giao dịch.

Ai thực sự quyết định giá VN30F?

Trong phiên giao dịch, giá VN30F thực tế được hình thành từ cung và cầu của người mua và người bán.

Ví dụ, sổ lệnh VN30F1M đang có:

Giá mua (Bid)	Giá bán (Ask)
2.004,8	2.005,0
2.004,7	2.005,1
2.004,6	2.005,2

Nếu người mua chấp nhận mức Ask 2.005,0, giao dịch được khớp tại mức giá đó. Nếu lực mua tiếp tục hấp thụ các lệnh bán ở phía trên, giá VN30F có thể tăng lên 2.005,1, 2.005,2…

Ngược lại, khi người bán chủ động bán xuống các mức Bid, giá có thể giảm.

Đây chính là quá trình Price Discovery – khám phá giá.

Do đó, không có một cá nhân hay tổ chức duy nhất trực tiếp “đặt” giá VN30F. Giá giao dịch được hình thành liên tục thông qua hoạt động mua và bán trên thị trường.

Tại sao VN30F vẫn bám sát VN30?

Nếu cung cầu quyết định giá VN30F, tại sao futures không thể chạy hoàn toàn độc lập với VN30?

Nguyên nhân nằm ở mối quan hệ định giá giữa Futures và Spot, cùng với hoạt động arbitrage.

Giả sử:

VN30 = 2.000 điểm

Giá hợp lý của VN30F = 2.004 điểm

Nhưng VN30F đang được giao dịch ở 2.025 điểm.

Khoảng chênh lệch lớn giữa futures và giá trị hợp lý có thể tạo ra cơ hội cho các chiến lược arbitrage – giao dịch chênh lệch giá. Hoạt động này góp phần hạn chế việc futures và spot tách xa nhau một cách vô hạn.

Có thể hình dung:

VN30 → Fair Value → Basis → Arbitrage → VN30F

Vì vậy, cung cầu quyết định giá giao dịch tại từng thời điểm, còn tài sản cơ sở và cơ chế định giá tạo ra “mỏ neo” cho VN30F.

Basis VN30F nói lên điều gì?

Basis được tính bằng:

Basis = VN30F − VN30

Khi VN30F cao hơn VN30, Basis dương. Khi VN30F thấp hơn VN30, Basis âm.

Tuy nhiên, không nên hiểu đơn giản:

Basis dương = thị trường sẽ tăng

hay

Basis âm = thị trường sẽ giảm.

Basis còn chịu ảnh hưởng của lãi suất, cổ tức kỳ vọng và thời gian còn lại tới ngày đáo hạn. Vì vậy, Basis nên được xem như một biến số phản ánh quan hệ định giá giữa Futures và Spot, thay vì một tín hiệu Long/Short độc lập.

Vì sao VN30F hội tụ về VN30 khi đáo hạn?

Một đặc điểm quan trọng của hợp đồng tương lai là convergence – sự hội tụ giữa futures và spot khi tiến tới đáo hạn.

Trong công thức định giá:

F = S × e^((r − q)T)

khi thời gian còn lại:

T → 0

thì ảnh hưởng của Cost of Carry cũng giảm dần.

Vì vậy, càng gần ngày đáo hạn, giá futures về lý thuyết càng có xu hướng tiến gần giá tài sản cơ sở. CME cũng mô tả cơ chế hội tụ futures–spot khi hợp đồng tiến tới ngày đáo hạn.

Đây cũng là lý do Basis VN30F thường được trader đặc biệt quan tâm trong tuần đáo hạn.

VN30F có thể chạy trước VN30 không?

Có thể, đặc biệt trong ngắn hạn.

Nếu xuất hiện thông tin mới khiến trader kỳ vọng thị trường cơ sở sẽ giảm, lực Short trên VN30F có thể xuất hiện ngay lập tức. VN30F vì thế có thể giảm trước khi các cổ phiếu trong VN30 phản ứng đầy đủ.

Đây là một phần của quá trình Price Discovery trên thị trường futures.

Tuy nhiên:

VN30F phản ứng trước không đồng nghĩa VN30F luôn dự báo chính xác hướng đi tiếp theo của VN30.

Kỳ vọng của người tham gia thị trường vẫn có thể sai và giá futures có thể nhanh chóng điều chỉnh khi thông tin hoặc cung cầu thay đổi.

Tóm lại: Giá VN30F hình thành từ đâu?

Có thể tóm tắt cơ chế hình thành giá VN30F thành bốn bước:

VN30 tạo mỏ neo → Cost of Carry hình thành Fair Value → cung cầu tạo giá giao dịch → Basis và arbitrage liên kết Futures với Spot.

VN30 vì vậy không trực tiếp quyết định VN30F phải giao dịch ở mức giá nào. Trong phiên, giá VN30F vẫn được hình thành thông qua hoạt động mua bán của các thành viên thị trường.

Hiểu được cơ chế này cũng giúp trader nhìn Basis đúng hơn: không đơn thuần là một con số dương hoặc âm, mà là khoảng cách giữa giá thị trường của futures và tài sản cơ sở.