Ai đang vận hành thị trường phái sinh? Vai trò của UBCKNN, HNX, VSDC và công ty chứng khoán

Thị trường chứng khoán phái sinh Việt Nam được vận hành bởi bốn bên chính: Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN) quản lý và giám sát; Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) tổ chức giao dịch; Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam (VSDC) bù trừ, thanh toán và quản lý ký quỹ; công ty chứng khoán nhận lệnh và quản lý tài khoản của nhà đầu tư.

Trong bài viết này, chúng ta sẽ tìm hiểu vai trò của từng bên, theo dõi hành trình của một lệnh VN30F từ lúc đặt đến lúc tiền lãi lỗ về tài khoản, và vì sao cơ chế bù trừ trung tâm giúp bạn không phải lo người ở phía bên kia không trả tiền.

Bốn bên chính và vai trò của từng bên

Ngoài ra còn có ngân hàng thanh toán, nơi tiền ký quỹ và tiền thanh toán lãi lỗ được chuyển qua, và HOSE, đơn vị tính toán chỉ số VN30 làm tài sản cơ sở cho VN30F.

Hành trình của một lệnh VN30F

Sơ đồ luồng lệnh và luồng tiền trên thị trường phái sinh (đơn giản hóa). Nguồn: phaisinh.online Ví dụ: bạn đặt lệnh Long 1 hợp đồng VN30F ở 1.940 điểm.

• Bước 1, 2: công ty chứng khoán kiểm tra tài khoản có đủ ký quỹ hay không. Nếu đủ, lệnh được chuyển lên hệ thống của HNX; nếu không, lệnh bị từ chối.
• Bước 3: HNX khớp lệnh của bạn với một lệnh bán ở cùng mức giá, rồi gửi kết quả sang VSDC.
• Bước 4: cuối phiên, VSDC định giá lại vị thế theo giá thanh toán cuối ngày. Giả sử giá cuối ngày là 1.950 điểm, bạn lãi 1 triệu đồng; khoản tiền này được thanh toán qua ngân hàng thanh toán.
• Bước 5: tiền lãi về tài khoản giao dịch phái sinh của bạn tại công ty chứng khoán. Nếu lỗ, tiền sẽ bị trừ theo chiều ngược lại.

Quá trình này lặp lại sau mỗi phiên cho đến khi bạn đóng vị thế hoặc hợp đồng đáo hạn.

Vì sao cần đối tác bù trừ trung tâm?

Trên thị trường phái sinh, bạn không biết ai là người khớp lệnh với mình. Nếu người đó thua lỗ nặng và không trả tiền, ai sẽ chịu? Cơ chế đối tác bù trừ trung tâm (CCP) giải quyết vấn đề này.

Sau khi lệnh được khớp, VSDC đứng vào giữa hai bên: trở thành người bán đối với mọi người mua và người mua đối với mọi người bán. Bạn không còn chịu rủi ro từ một đối tác cụ thể, mà chỉ có quan hệ thanh toán với VSDC thông qua công ty chứng khoán.

Để đảm bảo luôn đủ tiền thanh toán, VSDC sử dụng nhiều lớp bảo vệ:

• Ký quỹ: mọi vị thế đều phải ký quỹ trước, theo tỷ lệ do VSDC công bố.
• Thanh toán lãi lỗ hằng ngày: khoản lỗ được thu ngay trong ngày, không để tích lũy thành khoản nợ lớn.
• Call margin và bán giải chấp: khi tài sản ký quỹ không đủ, nhà đầu tư phải bổ sung, nếu không vị thế sẽ bị đóng.
• Quỹ bù trừ: các thành viên bù trừ đóng góp vào quỹ chung, dùng để xử lý khi một thành viên mất khả năng thanh toán.

Đọc thêm: Ký quỹ phái sinh: Initial margin, Maintenance margin, Margin call.

Điều này có ý nghĩa gì với nhà đầu tư?

• Bạn không cần lo người ở phía bên kia lệnh không trả tiền, vì VSDC đứng giữa đảm bảo thanh toán.
• Tỷ lệ ký quỹ, giới hạn vị thế và cơ chế xử lý vi phạm được quy định chung cho toàn thị trường, nhưng công ty chứng khoán có thể yêu cầu mức ký quỹ cao hơn.
• Khi bị call margin hay bán giải chấp, đơn vị trực tiếp làm việc với bạn là công ty chứng khoán, theo quy định chung của VSDC.
• Chỉ nên giao dịch qua công ty chứng khoán được UBCKNN cấp phép kinh doanh phái sinh. Sản phẩm phái sinh hợp pháp tại Việt Nam được niêm yết trên HNX và bù trừ qua VSDC.

Hệ thống an toàn nhưng không loại bỏ rủi ro thị trường

Cơ chế bù trừ trung tâm bảo vệ bạn khỏi rủi ro đối tác, nhưng không bảo vệ bạn khỏi rủi ro giá. Nếu thị trường đi ngược vị thế, khoản lỗ vẫn là của bạn, và chính các lớp bảo vệ như call margin hay bán giải chấp có thể khiến vị thế bị đóng ở mức giá bất lợi. Hãy luôn giữ tiền đệm và đặt điểm cắt lỗ. Đọc thêm: Ưu điểm và rủi ro khi giao dịch phái sinh.

Câu hỏi thường gặp

Ai quyết định tỷ lệ ký quỹ?

VSDC công bố tỷ lệ ký quỹ ban đầu cho từng sản phẩm và có thể điều chỉnh theo từng thời kỳ. Công ty chứng khoán có thể áp dụng mức cao hơn cho khách hàng của mình.

Ai thực hiện bán giải chấp khi tôi không bổ sung ký quỹ?

Công ty chứng khoán nơi bạn mở tài khoản thực hiện, theo quy định của VSDC và hợp đồng mở tài khoản.

HNX và HOSE khác nhau thế nào trong thị trường phái sinh?

HNX tổ chức giao dịch các hợp đồng tương lai, còn HOSE là nơi niêm yết cổ phiếu và tính toán chỉ số VN30, tài sản cơ sở của VN30F.

Làm sao biết công ty chứng khoán được phép kinh doanh phái sinh?

Bạn có thể tra cứu danh sách công ty chứng khoán được cấp phép trên trang thông tin của UBCKNN hoặc danh sách thành viên giao dịch phái sinh của HNX.

Xem thêm

• Chứng khoán phái sinh là gì?
• Phái sinh là zero-sum game?
• Lộ trình học phái sinh A–Z

Bài viết chỉ nhằm mục đích chia sẻ kiến thức thuần túy, không phải khuyến nghị đầu tư. Giao dịch chứng khoán phái sinh có rủi ro cao; nhà đầu tư cần cân nhắc khả năng tài chính và tự chịu trách nhiệm với quyết định của mình.