Phái sinh là zero-sum game?

Đúng, xét về cơ chế, hợp đồng tương lai giống như một giao dịch có tổng bằng không (zero-sum game): mỗi hợp đồng luôn có một bên Long và một bên Short, nên nếu bỏ qua chi phí, khoản lãi của bên này đúng bằng khoản lỗ của bên kia. Tuy nhiên khi tính thêm phí và thuế, tổng lãi lỗ của tất cả người tham gia thậm chí còn nhỏ hơn 0.

Trong bài viết này, chúng ta sẽ tìm hiểu vì sao phái sinh là zero-sum game, ai đang ở phía bên kia lệnh của bạn, và điều này có ý nghĩa gì khi xây dựng lợi thế giao dịch.

Zero-sum game là gì?

Zero-sum game là trò chơi mà tổng phần thắng và phần thua của mọi người tham gia luôn bằng 0. Trong phái sinh, mỗi khi một hợp đồng được khớp, một bên cam kết mua (Long) và một bên cam kết bán (Short) ở cùng mức giá. Giá đi lên thì bên Long lãi, bên Short lỗ đúng bằng số đó, và ngược lại.

Ví dụ: Nhà đầu tư A Long và B Short 1 hợp đồng VN30F ở 1.940 điểm. Khi cả đều hai đóng vị thế ở 1.960 điểm:

Tiền lãi của A không do thị trường “tạo ra”, mà chuyển từ tài khoản của B sang qua cơ chế thanh toán lãi lỗ hằng ngày. Đọc thêm: Hợp đồng tương lai: cấu trúc, đáo hạn, ký hiệu VN30F.

Cũng vì luôn có một bên Long và một bên Short, tổng số hợp đồng Long đang mở của cả thị trường luôn bằng tổng số hợp đồng Short. Khối lượng mở (Open Interest - OI) chính là số cặp Long – Short này.

Sau phí và thuế, trò chơi có tổng âm

Mỗi lượt giao dịch, cả hai bên đều phải trả phí cho công ty chứng khoán, Sở Giao dịch, VSDC và nộp thuế thu nhập. Khoản tiền này rời khỏi “bàn chơi”, nên tổng lãi lỗ của những người giao dịch thực tế nhỏ hơn 0. Lãi lỗ của hai bên trước và sau chi phí. Nguồn: phaisinh.online

Với giả định tổng phí và thuế khoảng 50.000 đồng mỗi bên cho một lượt mở và đóng vị thế, A chỉ còn lãi 1,95 triệu đồng, còn B lỗ 2,05 triệu đồng. Một lệnh thì khoản này nhỏ, nhưng người giao dịch vài chục lượt mỗi tuần sẽ thấy chi phí cộng dồn đáng kể.

Ví dụ từ dữ liệu thực tế

Tính chất zero-sum thể hiện rõ trong ảnh vị thế 3 nhóm nhà đầu tư mà phaisinh.online cập nhật sau mỗi phiên. Cuối phiên 25/09/2026, hợp đồng VN30F1M:

Số hợp đồng Short ròng của tự doanh đúng bằng tổng số hợp đồng Long ròng của hai nhóm còn lại, và khoản lãi 19,94 tỷ đồng của tự doanh cũng đúng bằng tổng khoản lỗ của khối ngoại và NĐT Khác.

Đọc thêm: Cách đọc dữ liệu vị thế khối ngoại, tự doanh trong chứng khoán phái sinh.

Ai đang ở phía bên kia lệnh của bạn?

Khi bạn đặt một lệnh Long, người khớp lệnh Short với bạn có thể thuộc một trong ba nhóm:

• Khối ngoại: các quỹ và tổ chức nước ngoài, thường dùng VN30F để phòng hộ danh mục cổ phiếu hoặc thể hiện quan điểm về thị trường.
• Tự doanh công ty chứng khoán: có đội ngũ chuyên nghiệp, dữ liệu và hệ thống giao dịch tốt; một phần vị thế dùng để phòng hộ cho chứng quyền có bảo đảm và danh mục cổ phiếu.
• NĐT Khác: chủ yếu là nhà đầu tư cá nhân trong nước, cùng một số tổ chức trong nước khác. Đây là nhóm chiếm phần lớn thanh khoản.

Một điểm quan trọng: zero-sum chỉ đúng trong phạm vi hợp đồng phái sinh. Một quỹ Short VN30F để phòng hộ có thể lỗ trên phái sinh nhưng lãi trên danh mục cổ phiếu khi thị trường tăng. Với họ, khoản lỗ phái sinh giống như phí bảo hiểm. Nói cách khác, không phải ai ở phía bên kia cũng đang cố gắng chiến thắng bạn trong từng lệnh, và đây là một trong những nguồn lợi nhuận của người giao dịch có kỷ luật.

Đọc thêm: Chiến lược Hedging trong giao dịch phái sinh.

Zero-sum có ý nghĩa gì với việc xây dựng lợi thế giao dịch?

Nếu lãi của bạn là lỗ của người khác, và chi phí còn lấy đi một phần mỗi lượt, bạn cần một lợi thế (edge) để có kết quả dương về dài hạn. Lợi thế được thể hiện qua kỳ vọng mỗi lệnh:

Kỳ vọng = (Tỷ lệ thắng × Lãi trung bình) − (Tỷ lệ thua × Lỗ trung bình) − Chi phí mỗi lệnh

Hệ thống B thắng nhiều lệnh hơn nhưng vẫn thua về dài hạn, vì lệnh thắng quá nhỏ so với lệnh thua và chi phí. Hệ thống A thua nhiều hơn thắng nhưng vẫn có kỳ vọng dương. Đọc thêm: Tỷ lệ lợi nhuận/rủi ro (R:R) và tầm quan trọng trong giao dịch phái sinh.

Từ đó, người mới có thể rút ra vài nguyên tắc:

• Giữ lỗ nhỏ, để lãi chạy. Đây là cách trực tiếp nhất để cải thiện kỳ vọng.
• Giao dịch ít nhưng chất lượng. Mỗi lệnh đều tốn chi phí; vào lệnh khi không có tín hiệu rõ ràng chỉ làm kỳ vọng giảm.
• Tránh sân chơi mà bạn yếu thế. Lướt vài điểm trong vài phút là nơi tổ chức có lợi thế về tốc độ và chi phí. Người mới thường phù hợp hơn với các khung thời gian từ M15 – H1 trở lên.
• Kiểm chứng trước khi dùng tiền thật. Backtest hoặc giao dịch demo để biết hệ thống của mình có kỳ vọng dương hay không. Đọc thêm: Backtest chiến lược giao dịch với TradingView.

Những hiểu lầm thường gặp

• “Zero-sum nghĩa là xác suất thắng thua 50/50.” Không. Tổng tiền thắng bằng tổng tiền thua, nhưng số người thắng và số người thua có thể chênh lệch rất lớn.
• “Cứ làm ngược đám đông là thắng.” Đám đông không phải lúc nào cũng sai. Đi ngược số đông mà không có phương pháp và quản trị rủi ro thì vẫn là đoán mò.
• “Bên lỗ trên phái sinh thì chắc chắn thua.” Với người phòng hộ, khoản lỗ phái sinh có thể được bù bằng khoản lãi trên danh mục cổ phiếu.

Hiểu luật chơi trước khi tham gia

Biết phái sinh là zero-sum game giúp bạn nhìn thực tế hơn: không có khoản lợi nhuận nào tự đến, và chi phí luôn kéo kết quả xuống. Trước khi giao dịch bằng tiền thật, hãy chắc chắn bạn có phương pháp được kiểm chứng, kế hoạch quản lý vốn và điểm cắt lỗ rõ ràng cho từng lệnh. Đọc thêm: Ưu điểm và rủi ro khi giao dịch phái sinh.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao phái sinh là zero-sum game còn cổ phiếu thì không?

Vì hợp đồng tương lai chỉ chuyển tiền giữa bên Long và bên Short, còn cổ phiếu gắn với doanh nghiệp tạo ra lợi nhuận và cổ tức.

Chi phí giao dịch đi đâu?

Phí được trả cho công ty chứng khoán, Sở Giao dịch và VSDC; thuế thu nhập cá nhân nộp vào ngân sách. Đây là lý do tổng lãi lỗ của người giao dịch nhỏ hơn 0.

Người mới có thể thắng trong zero-sum game không?

Có, nếu bạn có lợi thế phương pháp rõ ràng và kỷ luật quản trị rủi ro tốt. Kỳ vọng giao dịch dương luôn quan trọng hơn tỷ lệ thắng.

Tổng vị thế Long và Short trên thị trường luôn bằng nhau đúng không?

Đúng. Mỗi hợp đồng đang mở luôn gồm một vị thế Long và một vị thế Short, nên tổng hai bên luôn bằng nhau.

Xem thêm

• Chứng khoán phái sinh là gì?
• Các chiến lược phái sinh phổ biến: Long – Short – Spread – Box
• Lộ trình học phái sinh A–Z

Bài viết chỉ nhằm mục đích chia sẻ kiến thức thuần túy, không phải khuyến nghị đầu tư. Các ví dụ trong bài chỉ mang tính minh họa. Giao dịch chứng khoán phái sinh có rủi ro cao; nhà đầu tư cần cân nhắc khả năng tài chính và tự chịu trách nhiệm với quyết định của mình.