Chứng khoán cơ sở và phái sinh: những điểm khác biệt người mới cần biết

Chứng khoán cơ sở - với đại diện cơ bản nhất là cổ phiếu, cho bạn quyền sở hữu một phần doanh nghiệp, còn chứng khoán phái sinh – ví dụ cụ thể là hợp đồng tương lai VN30F là hợp đồng dựa trên biến động giá của chỉ số VN30. Khác biệt lớn nhất nằm ở chỗ phái sinh cho phép giao dịch hai chiều, mua bán T+0, dùng đòn bẩy cao và có ngày đáo hạn, nên cả cơ hội lẫn rủi ro đều lớn hơn nhiều so với cổ phiếu.

Trong bài viết này, chúng ta sẽ so sánh hai sản phẩm theo từng tiêu chí, kèm ví dụ bằng con số để thấy rõ tác động của đòn bẩy, phí và thuế.

Bảng so sánh tổng quan

Những khác biệt quan trọng nhất

Giao dịch hai chiều

Với cổ phiếu, nhà đầu tư cá nhân tại Việt Nam chỉ kiếm lời khi giá tăng, vì chưa được phép bán khống. Với VN30F, bạn có thể mở vị thế Short khi dự đoán thị trường giảm mà không cần sở hữu cổ phiếu nào.

Ví dụ: bạn Short 1 hợp đồng VN30F ở 1.940 điểm, sau đó thị trường giảm và bạn đóng vị thế ở 1.910 điểm. Khoản lãi là 30 × 100.000 = 3 triệu đồng (chưa trừ phí, thuế). Ngược lại, nếu giá tăng lên 1.970 điểm, bạn lỗ 3 triệu đồng. Đọc thêm: Các chiến lược phái sinh phổ biến: Long – Short – Spread – Box.

T+0 và T+2

Cổ phiếu bạn mua hôm nay phải đến phiên chiều ngày T+2 mới về tài khoản và bán được. Nếu mua buổi sáng mà giá giảm mạnh ngay trong buổi chiều hôm đó, bạn không thể cắt lỗ. Với phái sinh, bạn có thể đóng vị thế bất cứ lúc nào trong phiên, kể cả vài phút sau khi mở.

T+0 giúp phản ứng nhanh, nhưng cũng dễ khiến người mới giao dịch quá nhiều lần trong ngày, làm phí và thuế cộng dồn. Đọc thêm: VN30F vận động như thế nào trong 1 ngày giao dịch?.

Đòn bẩy

Đây là khác biệt có tác động lớn nhất. Giả sử bạn có 40 triệu đồng và VN30F đang ở 1.940 điểm. Một hợp đồng có giá trị 194 triệu đồng; với tỷ lệ ký quỹ giả định 20%, bạn cần khoảng 38,8 triệu đồng ký quỹ.

Cùng một mức biến động giá, tác động lãi/lỗ lên vốn của phái sinh lớn gấp khoảng 5 lần cơ sở. Số liệu chưa tính phí, thuế; tỷ lệ ký quỹ thực tế do VSDC công bố và có thể thay đổi theo từng thời kỳ.

Đọc thêm: Ký quỹ phái sinh: Initial margin, Maintenance margin, Margin call.

Ngày đáo hạn

Cổ phiếu có thể nắm giữ bao lâu tùy ý, kể cả chờ giá hồi phục sau một nhịp giảm. Hợp đồng tương lai thì có ngày đáo hạn: vị thế còn mở sẽ được tất toán theo giá thanh toán cuối cùng. Muốn giữ quan điểm lâu hơn, bạn phải chuyển vị thế sang hợp đồng kỳ sau (roll) và chịu thêm chi phí.

Vì vậy, chiến lược “gồng lỗ chờ hồi” vốn đã rủi ro với cổ phiếu lại càng không phù hợp với phái sinh. Đọc thêm: Đáo hạn phái sinh là gì?.

Lãi lỗ ghi nhận hằng ngày

Với cổ phiếu, khoản lỗ chỉ nằm “trên giấy” cho đến khi bạn bán. Với phái sinh, cuối mỗi phiên vị thế được định giá lại theo giá thanh toán cuối ngày và lãi lỗ được ghi nhận ngay vào tài khoản. Nếu lỗ làm tài sản ký quỹ xuống dưới mức yêu cầu, bạn sẽ bị call margin, và nếu không xử lý kịp, vị thế có thể bị bán giải chấp.

Do đó, khi giao dịch phái sinh nên luôn giữ một khoản tiền đệm ngoài mức ký quỹ tối thiểu.

Phí và thuế

Phí giao dịch cổ phiếu tính theo phần trăm giá trị giao dịch, còn phí phái sinh tính theo số hợp đồng, cộng thêm phí quản lý vị thế và phí quản lý tài sản ký quỹ.

Về thuế, cổ phiếu chịu thuế thu nhập cá nhân 0,1% trên giá trị bán. Với phái sinh, từ ngày 01/7/2026, thuế là 0,1% trên giá chuyển nhượng quy ước và được thu ở mỗi lần lệnh khớp (cả mua và bán) và khi hợp đồng đáo hạn. Giá chuyển nhượng quy ước = giá × hệ số nhân × số hợp đồng × tỷ lệ ký quỹ ban đầu ÷ 2.

Ví dụ: với 1 hợp đồng ở 1.940 điểm và tỷ lệ ký quỹ giả định 20%, giá chuyển nhượng quy ước là 1.940 × 100.000 × 20% ÷ 2 = 19,4 triệu đồng, thuế là 19.400 đồng cho mỗi lần khớp lệnh. Một lượt mở và đóng vị thế mất khoảng 38.800 đồng tiền thuế. Nếu giao dịch nhiều lượt trong ngày, khoản này cộng dồn khá nhanh.

Hai thị trường có gì giống nhau?

• Cùng giao dịch qua tài khoản tại công ty chứng khoán, trên hệ thống của Sở Giao dịch Chứng khoán; tuy nhiên bạn cần mở thêm tài khoản giao dịch phái sinh riêng.
• Cùng chịu tác động của các yếu tố vĩ mô, dòng tiền và tâm lý thị trường.
• Phân tích kỹ thuật áp dụng được cho cả hai.
• Giá VN30F bám theo chỉ số VN30, nên diễn biến của nhóm cổ phiếu vốn hóa lớn ảnh hưởng trực tiếp đến phái sinh. Phần chênh lệch giữa hai giá này gọi là basis. Đọc thêm: Basis là gì?.

Nên chọn giao dịch cổ phiếu hay phái sinh?

Hai sản phẩm không loại trừ nhau. Nhiều nhà đầu tư nắm giữ cổ phiếu dài hạn và dùng VN30F để phòng hộ khi thị trường giảm, hoặc để giao dịch ngắn hạn với một phần vốn nhỏ. Đọc thêm: Chiến lược Hedging trong giao dịch phái sinh.

Câu hỏi thường gặp

Giao dịch VN30F có cần sở hữu cổ phiếu VN30 không?

Không. Hợp đồng tương lai chỉ số được thanh toán bằng tiền, bạn chỉ cần có đủ ký quỹ.

Có dùng chung tài khoản cổ phiếu để giao dịch phái sinh được không?

Bạn cần mở thêm tài khoản giao dịch phái sinh tại công ty chứng khoán và nộp tiền ký quỹ vào tài khoản đó.

Phái sinh có rủi ro hơn cổ phiếu không?

Với cùng một mức biến động giá, phái sinh tác động lên vốn mạnh hơn nhiều do đòn bẩy. Tuy vậy, mức rủi ro thực tế còn phụ thuộc cách bạn quản lý vốn: giao dịch 1 hợp đồng có cắt lỗ có thể an toàn hơn mua cổ phiếu bằng margin tối đa mà không có kế hoạch.

Cần bao nhiêu tiền để bắt đầu giao dịch phái sinh?

Tối thiểu đủ ký quỹ cho 1 hợp đồng, cộng thêm một khoản tiền đệm để không bị call margin khi giá biến động. Đọc thêm: Cần bao nhiêu vốn để bắt đầu giao dịch phái sinh?

Giao dịch phái sinh có được nhận cổ tức không?

Không. Người giữ hợp đồng tương lai không phải cổ đông nên không có quyền nhận cổ tức hay các quyền lợi khác của cổ đông.

Xem thêm

• Chứng khoán phái sinh là gì?
• Hợp đồng tương lai: cấu trúc, đáo hạn, ký hiệu VN30F
• Lộ trình học phái sinh A–Z

Bài viết chỉ nhằm mục đích chia sẻ kiến thức thuần túy, không phải khuyến nghị đầu tư. Các ví dụ trong bài chỉ mang tính minh họa. Giao dịch chứng khoán phái sinh có rủi ro cao; nhà đầu tư cần cân nhắc khả năng tài chính và tự chịu trách nhiệm với quyết định của mình.